SOSYAL VERİ'nin TÜİK verilerine dayanan analizine göre Türkiye'de internet kullanıcılarının yalnızca %19'u üretken yapay zekadan faydalanıyor. 16-24 yaş grubunda her 5 gençten 2'si bu araçları aktif kullanırken, yaş arttıkça oran hızla düşüyor. Toplumun %81'i yapay zeka devrimini uzaktan izliyor.
Eğitim düzeyine göre tablo daha da çarpıcı: Yükseköğretim mezunlarında kullanım -37$39-ya çıkarken, düşük eğitim gruplarında neredeyse yok denecek düzeyde. Bu gruplar yapay zekayı nasıl kullanacaklarını bilmediklerini, araçlardan haberdar olmadıklarını ve erişim sorunları yaşadıklarını belirtiyor. Bu fark, istihdamda yeni bir eşitsizlik alanına dönüşme riski taşıyor.
Bir sorgu az harcıyor, milyarlarcası ağır yük oluşturuyor
IEA'nın kontrollü testlerine göre küçük bir dil modelinde basit bir metin sorgusu 0,3 Wh tüketirken, büyük dil modelinde aynı işlem 5 Wh elektrik harcıyor — bu, bir ofis laptopunda 10 dakika çalışmaya denk. Yalnızca 6 saniyelik düşük kaliteli bir video üretmek ise 115 Wh ile 1 saat televizyon izlemeye karşılık geliyor. Tek başına küçük görünen bu değerler, dünya genelinde her gün yapılan milyarlarca işlemle birleştiğinde veri merkezlerinde devasa bir talep yığınına dönüşüyor.
Veri merkezlerinin küresel elektrik talebindeki payı 2020'de %1,01'den 2025'te %1,53'e yükseldi; aynı dönemde ABD'de bu pay yaklaşık 2 katına çıktı. Dünya toplamının %38'ine karşılık gelen 4.423 veri merkeziyle ABD ilk sırada yer alırken, Türkiye 81 tesisle 26. sırada bulunuyor.
Veri merkezlerini serinletmenin bedeli: Su
Yapay zekanın çalıştığı veri merkezleri elektrikle birlikte büyük miktarda suya da ihtiyaç duyuyor. Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı verilerine göre ABD'de veri merkezlerinin soğutmada kullandığı su, 2014'te 21,2 milyar litreden 2023'te 66 milyar litreye çıkarak 3 katına ulaştı. Bu tesislerin elektriğinin üretiminde harcanan yaklaşık 800 milyar litre su ise soğutma suyunun 12 katına karşılık geliyor. IEA, küresel tüketimin 2030'da 1,2 trilyon litreye çıkmasını bekliyor.
WHO ve UNICEF'in 2024 verilerine göre dünyada hâlâ her 4 kişiden 1'i güvenli içme suyuna erişemiyor. Artan su ihtiyacı, bu kaynakların nasıl karşılanacağını önemli bir politika konusu haline getiriyor.
4,2 trilyon dolarlık yatırım dalgası kaynak planlamasını zorunlu kılıyor
2015'te yaklaşık 100 milyar dolar olan küresel veri merkezi yatırımları 2024'te 500 milyar doları aştı; IEA, 2025-2030 döneminde toplam 4,2 trilyon dolarlık yatırım öngörüyor. Yeni tesislerde su tüketimini azaltan soğutma sistemlerinin tercih edilmesi, veri merkezlerinin su stresi düşük bölgelerde kurulması ve sektörün su kullanımını daha düzenli açıklaması, yatırım kararlarında dikkate alınması gereken başlıklar arasında yer alıyor.
Yapay zeka kendi yükünü hafifletebilir
Tablo tek yönlü değil: Yapay zeka; fabrikalarda arızaları önceden tahmin ederek, binalarda ısıtma-soğutmayı optimize ederek ve elektrik şebekelerinde yenilenebilir üretimi daha doğru öngörerek enerji verimliliğini artırıyor. IEA'ya göre bu uygulamaların sanayide yaygınlaşması, 2035'e kadar Meksika'nın bugünkü toplam enerji tüketiminden daha fazla tasarruf sağlayabilir.
Nihai çevresel etkiyi, veri merkezlerinin artan elektrik ve su ihtiyacı ile yapay zekanın sağlayabileceği verimlilik kazanımları arasındaki denge belirleyecek.
SOSYAL VERİ Hakkında
SOSYAL VERİ, İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı bünyesinde güncel toplumsal meseleleri veriye dayalı olarak ele alan ve bulgularını kamuoyuyla düzenli olarak paylaşan bir projedir.
